Diagnose: Kindermishandeling – ontwikkelingsvraag 1: Definitie, oorzaken, gevolgen en vormen

Definitie
Kindermishandeling is ‘elke vorm van voor een minderjarige bedreigende of gewelddadige interactie van fysieke, psychische of seksuele aard, die de ouders of andere personen ten opzichte van wie de minderjarige in een relatie van afhankelijkheid of van onvrijheid staat, actief of passief opdringen, waardoor ernstige schade wordt berokkend of dreigt te worden berokkend aan de minderjarige in de vorm van fysiek of psychisch letsel’. (Uit: de Wet op de Jeugdzorg)

Uitleg definitie
Het gaat in de definitie voornamelijk om de manier waarop ouders of andere mensen met een kind omgaan. In deze omgang kan zoveel mis zijn dat er sprake is van kindermishandeling. De term ‘ouders’ slaat op de biologische ouders, maar ook op stiefouders, adoptieouders en/of pleegouders. Maar ook andere volwassenen kunnen een kind mishandelen doordat het kind afhankelijk is van hen, hetzij voor aandacht, bescherming en/of verzorging. Hierbij kun je denken aan peuterspeelzaalleidsters, leerkrachten of sporttrainers.

Kindermishandeling is ook meer dan alleen lichamelijk geweld, het gaat namelijk om elke vorm van voor het kind bedreigende en gewelddadige interactie van fysieke, psychische of seksuele aard. Dat ook verwaarlozing tot kindermishandeling gerekend wordt, blijkt uit het woord ‘passief’, in de definitie. De schade als gevolg van mishandeling kan zich op verschillende manieren voordoen: in de vorm van fysiek of psychisch letsel. Het gaat dus niet alleen om zichtbare schade, zoals blauwe plekken of brandwonden. Kindermishandeling kan namelijk ook geestelijke schade veroorzaken.

Mishandeling komt in veel vormen en in alle lagen van de bevolking voor. De mishandeling gebeurt vaak binnen het gezin, maar kan soms ook op school plaatsvinden. Een belangrijk aspect bij mishandeling is de machtsverhouding tussen de pleger en het kind. Deze verhouding is zodanig dat het kind niet zo makkelijk ‘blijf van me af!’ of ‘hou daarmee op!’ zegt. Het kind is bang voor de mogelijke gevolgen daarvan. Het heeft bijvoorbeeld de angst om afgestoten, buitengesloten, uitgelachen of benadeeld te worden.

Meestal zijn de daders bekenden van het kind en daarom zal het kind ook niet zelf over de mishandeling beginnen. Het signaleren van mishandeling komt daarom voor een groot deel neer op de leerkracht.  Naast zelf slachtoffer te zijn van hieronder genoemde vormen van mishandeling zijn kinderen ook vaak getuige van geweld dat zich thuis afspeelt, tussen ouders, of tussen andere gezinsleden. Voor een deel van de kinderen heeft dit ernstige nadelige gevolgen met problemen die vergelijkbaar zijn met de gevolgen van mishandeling.

Wat is het en hoe zie je het?
In de verschillende literatuur vind je verschillende definities van kindermishandeling. Over het algemeen verstaan we elkaar wel als we stellen dat er sprake is van kindermishandeling wanneer we een kind iets aandoen of onthouden waardoor het mogelijk schade oploopt. Daarbij valt dus te denken aan alle vormen van mishandeling. In de werkelijkheid is er vrijwel altijd sprake van combinaties hiervan. Kindermishandeling wordt vaak omschreven als pedagogisch onvermogen, een te globale en oppervlakkige omschrijving eigenlijk.

Wanneer wordt iets gezien als kindermishandeling/huiselijk geweld?
Om hier een goed antwoord op te kunnen geven, maak je gebruik van een protocol. Bij een vermoeden van kindermishandeling is het belangrijk dat er op een zorgvuldige en duidelijke manier gehandeld wordt. Zo’n protocol biedt houvast in het maken van je keuzes. Daarnaast is een protocol essentieel voor het beleid van de instellingen. In zo’n protocol komen de verantwoordelijkheden en de verdeling hiervan naar voren, maar ook wanneer iets als kindermishandeling gezien wordt.

Het protocol beschrijft de procesgang van wanneer er een vermoeden is van kindermishandeling. Er wordt gebruik gemaakt van een stroomdiagram waarmee de te nemen stappen gevisualiseerd worden. Van hieruit kan er dan bepaald worden of iets als kindermishandeling gezien kan worden, of dat het daar niet binnen valt. Tegenwoordig is het wel zo dat iets al snel gezien wordt als kindermishandeling.

Welke vormen van kindermishandeling zijn er?
Lichamelijke mishandeling
Het toebrengen van verwondingen zoals kneuzingen, snij-, brand- of schaafwonden, botbreuken, hersenletsel. Deze verwondingen kunnen ontstaan door slaan, stompen, schoppen e.d.

Psychische mishandeling
Het stelselmatig vernederen, kleineren, pesten, bang maken, onredelijk hoge eisen stellen, etc.

Seksueel misbruik
Alle seksuele contacten van kinderen onder de 16 jaar met ouderen of volwassenen, die plaatsvinden tegen de zin van het kind of waaraan het kind zich niet kan onttrekken. Je kunt hierin onderscheid maken in seksuele intimidatie (verbaal of non-verbaal) en gedwongen seksuele contacten (handtastelijkheden, aanranding en verkrachting).

Lichamelijke verwaarlozing
Het kind onthouden van wat het voor zijn of haar lichamelijke gezondheid en ontwikkeling nodig heeft, zoals voeding, slaap, benodigde medicijnen of kleding.

Psychische verwaarlozing
Het kind onthouden van wat het voor zijn geestelijke gezondheid en ontwikkeling nodig heeft.

In de praktijk komen in een gezin waarin een of meerdere kinderen mishandeld worden, vaak meerdere vormen tegelijk voor.
Lichamelijke mishandeling
Onder lichamelijke kindermishandeling vallen in feite alle vormen van lichamelijk geweld tegen het kind. Hieronder verstaan kan worden: slaan, schoppen, bijten, knijpen, krabben, het toebrengen van brandwonden of het kind laten vallen. Bij betrekkelijk ‘lichte’ vormen van lichamelijk geweld is er sprake van kindermishandeling als ze zich regelmatig voordoen.

Een bijzondere vorm van lichamelijke kindermishandeling is het shakenbabysyndroom, waarbij een baby zo hard door elkaar geschud wordt dat hij daar een serie klachten aan overhoudt. Een andere bijzondere vorm is het Münchhausen-by-proxysyndroom. De ouders, meestal de moeder, maken hun kind opzettelijk ziek of beweren dat het ziek is.

Vrouwelijke genitale verminking of meisjesbesnijdenis is ook een vorm van lichamelijke mishandeling. Ouders zeggen de besnijdenis uit te laten voeren uit liefde en traditie vanuit het geloof, om het kind te beschermen en om haar toekomst veilig te stellen.

Lichamelijke en psychische verwaarlozing
Lichamelijke verwaarlozing wordt gezien als een passieve vorm van kindermishandeling, omdat een kind daardoor niet de zorg en verzorging krijgt die het nodig heeft. Bij psychische of emotionele verwaarlozing schieten de ouders/opvoeders constant tekort in het geven van positieve aandacht aan het kind. Daarmee worden structureel de basale behoeften van het kind genegeerd. Hierbij valt te denken aan liefde, warmte, geborgenheid en steun. Tussen lichamelijke en psychische verwaarlozing bestaan verschillen, maar ook veel overeenkomsten.

Lichamelijke verwaarlozing
Bij lichamelijke verwaarlozing komen ouders of opvoeders langdurig onvoldoende tegemoet aan de lichamelijke basisbehoeften van het kind. Het gaat dan bijvoorbeeld om structureel te weinig, slechte of onregelmatige voeding geven, onvoldoende bescherming bieden tegen kou, en het onvoldoende bieden van veilige ontwikkelingsmogelijkheden en medische zorg. Het kind krijgt niet de zorg en verzorging waar het gezien zijn leeftijd behoefte aan heeft en recht op heeft.

Psychische verwaarlozing
Van psychische verwaarlozing is sprake wanneer een kind systematisch geen aandacht of genegenheid krijgt. Psychische verwaarlozing begint vaak al vanaf de eerste levensjaren. De ouder is in emotioneel opzicht niet beschikbaar en negeert het huilen en andere signalen van onrust, onvrede, vragen om hulp, aandacht, warmte en geruststelling. De ouder doet dit ondanks de spontane initiatieven van de baby om wel te communiceren. Ook oudere kinderen worden verwaarloosd doordat hun ouders hen aan hun lot overlaten, negeren, opsluiten of op een andere manier in de steek laten. Het lijkt alsof het kind niet bestaat. De relatie tussen ouder en kind kenmerkt zich in dit geval door liefdeloosheid en afwijzing.

Machteloosheid en lage verwachtingen
In gezinnen waarin sprake is van verwaarlozing overheersen vaak gevoelens van machteloosheid. Alle gezinsleden, maar de ouders in het bijzonder, ervaren op voorhand hun eigen inspanningen en die van anderen als zinloos. Ze uiten hun gevoelens minder en vager dan in andere gezinnen gebeurt. Daarnaast is de band tussen de gezinsleden zwak en is er in vergelijking met andere gezinnen meer rolvervaging. Daarnaast zijn er in deze gezinnen weinig regels en grenzen. De ouders verwachten weinig van hun kinderen of zijn daar uitgesproken vaag over. De ouders kijken nauwelijks om naar hun kinderen, corrigeren hen soms met een schreeuw zonder erop te letten of dat effect heeft of niet. De kinderen gaan hun eigen gang en zoeken hun eigen vertier.

Beperkte mogelijkheden van ouders
Verwaarlozing is in het algemeen het gevolg van de beperkte mogelijkheden van ouders om de behoeften van hun kinderen te vervullen. Specifieker gezegd speelt bij deze ouders:
gebrek aan bewustzijn en kennis: de ouders zijn zich er onvoldoende van bewust dat de kinderen voor hun ontwikkeling afhankelijk zijn van hen. Ouders beschikken over onvoldoende kennis van de ontwikkeling van kinderen en zijn onvoldoende op de hoogte van manieren waarop zij de ontwikkeling van hun kinderen kunnen stimuleren.
Gebrek aan bekwaamheid: de ouders missen bepaalde opvoedingsvaardigheden; op bepaalde gebieden is er sprake van onkunde of handelingsonbekwaamheid.
Gebrek aan bereidheid: de ouders willen niet voor hun kinderen zorgen of anderen die daartoe wel in staat zijn voor hun kinderen laten zorgen.
Gebrek aan beschikbaarheid: de ouders zijn fysiek of emotioneel onvoldoende aanwezig voor hun kinderen, terwijl ze onvoldoende voor compensatie door anderen kunnen zorgen.
Bij verwaarlozende ouders komt een gebrek aan kennis over de ontwikkeling van kinderen en van de manier waarop die gestimuleerd zou moeten worden, het meeste voor.

Niet kunnen gedijen
Lichamelijke verwaarlozing door ondervoeding zorgt voor groei- en ontwikkelingsachterstand bij het kind. Dan is er sprake van ‘organic failure to thrive’: het kind kan niet gedijen. Kenmerkend voor dit syndroom zijn een te kleine toename of zelfs een stilstand van de groei door het tekort aan noodzakelijke voedingstoffen. Op den duur leidt deze vorm van verwaarlozing tot een daling van het lichaamsgewicht. Het gedrag van het kind zal hierdoor ook veranderen. Het huilt snel, is snel geprikkeld, is moeilijk te kalmeren of juist apathisch, maakt weinig oogcontact en reageert niet adequaat op menselijke stemmen en gezichten. Verder is er een vertraagde ontwikkeling van de psychomotoriek en de spraak. Lichamelijke verwaarlozing komt het meest voor in de eerste twee levensjaren van een kind. Dat is namelijk de periode van snelle groei en grote afhankelijkheid van volwassenen.

Ook psychische verwaarlozing leidt tot groeiachterstand
Verschillende auteurs wijzen erop dat ook ernstige psychische verwaarlozing ertoe leidt dat kinderen, ondanks voldoende lichamelijke zorg, een duidelijke achterstand in hun groei en ontwikkeling krijgen. Een tekort aan emotionele zorg kan leiden tot een groeiachterstand zonder organische oorzaak: ‘non-organic failure to thrive’.

Intensieve hulp nodig
De hulpverlening voor gezinnen waarin verwaarlozing voorkomt is vaak een kwestie van lang volhouden. Dat komt door de beperkte cognitieve vermogens van de ouders, hun gebrek aan besef van wat er schort aan de manier waarop ze met hun kinderen omgaan. Ook spelen de sociale en materiële omstandigheden van deze gezinnen een belangrijke rol. Doorslaggevend hierbij is vooral hun gebrek aan zelfvertrouwen dat zij zaken in positieve zin kunnen veranderen. Deze gezinnen hebben meestal intensieve hulp nodig waarbij de ouders op meerdere gebieden ondersteuning krijgen.

Psychische of emotionele mishandeling
Van psychische of emotionele mishandeling is sprake wanneer ouders of andere opvoeders met hun houding en hun gedrag afwijzing en vijandigheid uitstralen tegenover het kind. Ze schelden het kind regelmatig uit, laten het herhaaldelijk horen dat het niet gewenst is of maken het kind opzettelijk bang. Psychische of emotionele mishandeling kan ook bestaan uit kleinerende uitspraken over het kind tegenover anderen, waar het kind zelf bij is.

Seksueel misbruik
Seksueel misbruik bestaat uit alle seksuele aanrakingen die een volwassene een kind opdringt. Door het lichamelijke of relationele overwicht, de emotionele druk, of door dwang en geweld van de volwassene kan het kind die aanrakingen vaak niet weigeren.

Getuige van huiselijk geweld
De laatste jaren is er toenemende aandacht voor kinderen die getuige zijn van geweld in het gezin. Die ervaringen kunnen ook schade bij het kind veroorzaken. Bovendien zijn er kinderen die zowel getuige zijn van geweld in het gezin als zelf mishandeld worden.

Kinderen in de schaduw
De aandacht voor kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld is relatief nieuw. In Nederland wordt er pas vanaf eind jaren negentig over gepubliceerd. Hulpverleners in de vrouwenopvang waren de eersten die de problemen van kinderen van mishandelde moeders signaleerden. Zij ontwikkelden methodieken om hen te helpen om te gaan met angst, agressie en depressiviteit. Over die methodieken is verder nog maar weinig bekend.

Wat zijn de gevolgen van kindermishandeling?
De ontwikkeling van een kind hangt voor een groot deel af van de interactie met de ouders. Dat geldt met name in de eerste levensjaren. Later pas gaat de omgeving een steeds belangrijkere rol spelen. De liefdevolle zorg en aandacht van de ouder is voor het opgroeiende kind een basis voor wederzijds vertrouwen. Het kind kan zich daardoor in een veilige sfeer ontplooien. Bovendien stimuleert de positieve aandacht van de ouder het kind om zich evenwichtig te ontwikkelen op emotioneel, intellectueel en lichamelijk gebied.

In het geval van kindermishandeling ontbreekt die geborgenheid en komt de ontwikkeling van een kind zwaar onder druk te staan. Het ondermijnt het vertrouwen van het kind in anderen. Als het kind de buitenwereld als vijandig ervaart, dan verstoort dat zijn omgang met de kinderen en volwassenen om hem heen. Het kind zoekt de schuld voor het gedrag van de mishandelende ouder bij zichzelf. Daardoor krijgt hij een verwrongen, negatief beeld van zichzelf en loopt zijn zelfvertrouwen een grote deuk op.

Niet elk kind lijdt even veel onder mishandeling. De belangrijkste factoren die het effect bepalen, zijn:
– de ernst van het geweld, de verwaarlozing of het misbruik op zich;
– de leeftijd waarop het begint;
– hoe lang het voortduurt;
– het wel of niet aanwezig zijn van steun uit de omgeving;
– de persoonlijkheid van het kind;
– de mate van emotionele druk.

Gevolgen tijdens de jeugd
Een van de mogelijke gevolgen van kindermishandeling op korte termijn is lichamelijk letsel. In extreme gevallen, bij zware lichamelijke mishandeling of verwaarlozing, kan het kind zelf aan de gevolgen overlijden. Ook remt kindermishandeling de ontwikkeling en kan kindermishandeling stoornissen veroorzaken. Mishandeling, verwaarlozing en seksueel misbruik van het kind verstoren de normale vorming van het netwerk van zenuwen in een deel van de hersenen.

Gevolgen op volwassen leeftijd
Gevolgen van kindermishandeling op lange termijn zijn bijvoorbeeld posttraumatische stressstoornissen en dissociatieve stoornissen. Ook lichamelijke klachten met een psychische oorzaak komen voor. Een volwassene die als kind is mishandeld, kan zijn toevlucht zoeken tot verslaving, zelfverwonding en zelfmoord als de herinneringen aan thuis ondraaglijk worden.

Gevolgen van de maatschappij
De onveiligheid die kinderen tijdens hun opvoeding ervaren is een belangrijke oorzaak van gedrag dat de maatschappij als overlast en als bedreiging van de veiligheid ervaart. Verslaving is een van de manieren om de verschrikkelijke gevolgen van kindermishandeling in de jeugd te ontvluchten. Die verslaving (drugs en/of alcohol) brengt overlast voor de omgeving mee. Andere maatschappelijke gevolgen van kindermishandeling zijn de kosten van de behandeling die slachtoffers nodig hebben.

Hoe ontstaat kindermishandeling?
Het kan dat de ouders niet goed weten hoe ze met een kind om moeten gaan. Hierdoor kan het zijn dat ze slecht met het kind omgaan. Het kan ook zijn dat de ouders zelfproblemen hebben (gehad) en hierdoor dingen verkeerd gaan doen. Het komt vaak voor dat ouders zelf mishandeld zijn en daardoor hun eigen kinderen gaan mishandelen.

Meer weten? Morgen meer informatie rondom kindermishandeling in een nieuw dossierbericht!

Was dit artikel nuttig? ‘Like’ het onderaan de pagina!

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s