Groepsprocessen en sociogrammen

Je kunt er niet omheen zodra je de school binnenloopt.. Groepsprocessen.. Je ziet ze onder collega’s, maar zeker ook onder de kinderen. Om een goed beeld te krijgen van de groepsprocessen in je klas, kun je een sociogram afnemen. Met een goed afgenomen sociogram kun je gericht werken aan de groepsprocessen die plaatsvinden onder de kinderen.

Maar hoe zitten groepsprocessen nu in elkaar en vooral wat verstaan we eigenlijk onder groepsprocessen?

Wat zijn groepsprocessen?
Processen die ontstaan als kinderen met elkaar omgaan in een groep, zoals het ontstaan van vriendschappen, conflicten, groepen binnen de groep, enz. 

Op het internet vond ik de toepasselijke quote van Babe Ruth, een honkbal ster: “The way a team plays as a whole, determines its succes. You may have the greatest bunch of individual stars in the world, but if they don’t play together, the club won’t be worth a dime.” De uitspraak zegt eigenlijk precies hoe het werkt met groepsprocessen. Je komt ze overal tegen: op het werk, op school, bij de sportvereniging etc. En het is aan ons om de groepsprocessen in de klas een goede ontwikkeling te laten doorlopen.

Het is welbekend dat de mens een sociaal kuddedier is. Dat komt omdat het leven in een groep veiliger is. De eerste reden dat mensen in een groep zijn gaan leven, is dus omdat de overlevingskans groter is. Tegenwoordig zijn er veel meer redenen te bedenken. De eerste reden is dat mensen in een groep taken kunnen uitvoeren die anders niet lukken. Het potentieel van een groep is namelijk groter dan dat van een individu. Want hoe meer kwaliteiten, hoe meer kans op slagen. De tweede belangrijke reden draait om wat er allemaal binnen zo’n groep gebeurt. Bij een groep horen om het gevoel te krijgen ergens bij te horen.

Groepsprocessen in de klas

Groepsprocessen in de klas

Maar er zijn ook twee soorten groepen te onderscheiden, namelijk diversief en coversief. Diversief betekent dat een persoon veel vrijheid heeft en bij conversief is er bijna geen vrijheid. Door de belemmering van vrijheid valt er bij coversieve groepen amper af te wijken van het gangbare waardoor er ook betere prestaties behaald worden. Hackman en Morris hebben een onderzoek rondom groepsprocessen gedaan waaruit gebleken is dat elke groep aan twee aspecten voldoen moet om te kunnen functioneren. Er is een taakaspect nodig en er moet sprake zijn van een sociaal-emotioneel aspect. Maar deze twee worden toch vaak verwaarloosd. n onze maatschappij wordt het sociaal-emotionele aspect het meest verwaarloosd. Het draait bij ons met name om prestaties leveren en het tweede aspect gaat daardoor vaak verloren, omdat er alleen maar gedacht wordt aan het leveren van een prestatie.

Daarnaast kan er nog onderscheid gemaakt worden in homogene en heterogene groepen. Een homogene groep is meestal samengesteld uit mensen die je allemaal kent, vrienden bijvoorbeeld. Dit is vaak toch geen beste keus, gezien je allemaal eenzelfde soort ideeën, kennis en plan van aanpak hebt. Dat kan leiden tot een slecht resultaat. Echter, een heterogene groep is ook niet altijd goed, want mensen kennen elkaar niet waardoor constant discussies ontstaan en er tijd verspild wordt. Er moet dus een goed evenwicht gevonden worden.

Hoe verlopen groepsprocessen?
Volg je een groepsproces vanaf de start van een nieuwe groep, dan kun je globaal de volgende fasen waarnemen:
1. Acceptatie en erkenningsfase: Elk groepslid is gericht op ‘geaccepteerd’ worden en/of accepteren van het gedrag van anderen. Daartoe vergelijkt de persoon de huidige situatie met eerdere ervaringen en al aanwezige eigen normen. De aandacht van de mensen is dan ook veelal ‘naar binnen’ gericht. In deze fase gedraagt de groep zich als een ‘peuter’ die niet wil wat moet.
2. Veiligheidsfase: In deze fase zijn de groepsleden gericht op hun eigen mogelijkheden zonder dat dit opvalt bij de anderen. Daarbij gedragen zij zich onopvallend tot passief. De activiteiten zijn gericht op het vermijden van eigen verantwoordelijkheid. Bijvoorbeeld door te praten over besluitvorming. De groepsleden ervaren (on)bewust dat ze moeten kiezen voor hun eigen belang of voor het groepsdoel. Kiezen is verliezen in dit geval. Dit leidt tot onzekerheid en malaise.
3. Contactfase: Het individuele onbehagen, voortkomend uit de vorige fase, leidt tot het aangaan van persoonlijke één op één contacten tussen groepsleden buiten de groep. In die contacten bespreken zij wat zij zelf ‘echt’ belangrijk vinden voor de groep en ontstaat er een soort basisveiligheid. Wanneer deze stukjes vervolgens worden ingebracht in de gehele groep ontstaat de ‘ervaring’ dat je het groepsdoel kunt dienen en tegelijkertijd jezelf mag zijn. Er hoeft dus niet gekozen te worden! Uit degene die in deze fase voorop lopen komt de natuurlijke leider van de groep naar voren. Deze verenigt ieders doelen tot één gezamenlijk doel.
4. Teamfase: De groepsleden zijn nu gericht op het optimaliseren van wegen naar het doel. Daarbij versterken zij hun eigen verbinding met het groepsdoel. Er heerst een positieve energieke sfeer in de groep. De groep wordt één ‘multi-individu’. Nadat de natuurlijke leider kiest wat de groep gaat doen, gaan alle teamleden enthousiast en gemotiveerd aan het werk. Iedereen neemt daarbij (in eerste instantie) het verlies van vrijheid voor lief. Geleidelijk aan verschuift de individuele aandacht naar andere groepsleden met als focus ieders eigen verantwoordelijkheid.
5. Evaluatie-onthechtingsfase: In deze fase verdwijnt het oorspronkelijke groepsdoel geleidelijk naar de achtergrond en muteert tot een individuele taak die ‘moet’. De aandacht voor andere groepsleden verdwijnt en men raakt gericht op erkenning krijgen voor de eigen inspanningen. Gebeurt er niets of is de taak nog niet klaar, dan valt de groep op den duur uit elkaar.

Elk van deze fasen heeft specifieke kenmerken. Maken mensen deel uit van een groep, dan zijn ze onderdeel van het proces en daarmee zijn ze zich vaak onbewust van deze groepsdynamiek. Als buitenstaander neem je het vaak erg gemakkelijk waar.

En wil je dan echt precies weten hoe het onderling met de kinderen zit, dan kun je altijd een sociogram afnemen en de uitslagen hiervan vergelijken met observaties, waardoor je bovenstaande fases zult gaan herkennen. Een sociogram maken kan bijvoorbeeld met behulp van de website van Sometics.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s